आधुनिक नेपालको निर्माण

हामी आज जहाँ उभिएर आफूलाई 'नेपाली' भन्न पाउँदा गर्व गर्छौं, यो परिचय सधैं यस्तो थिएन। अठारौं शताब्दीको मध्यतिर फर्केर हेर्ने हो भने, आजको नेपाल दर्जनौं साना राज्यहरूमा विभाजित थियो—बाइसे र चौबीसे राज्यहरू, काठमाडौं उपत्यकाका तीन मल्ल राज्यहरू, र पूर्वका सेन तथा किरात राज्यहरू।

त्यो एउटा यस्तो समय थियो जब दक्षिणमा ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीले आफ्नो साम्राज्य विस्तार गर्दै भारतका शक्तिशाली राज्यहरूलाई एकपछि अर्को गर्दै निल्दै थियो। यस्तो विषम परिस्थितिमा एउटा सानो पहाडी राज्य 'गोरखा'का राजा पृथ्वीनारायण शाहले एउटा ठूलो सपना देखे—एउटा अखण्ड र स्वतन्त्र राष्ट्रको सपना।

यो लेखमा हामी त्यही ऐतिहासिक एकीकरण अभियानको चर्चा गर्नेछौं, जसलाई आजको आधुनिक चस्माबाट हेर्दा पनि उत्कृष्ट रणनीतिको नमुना मान्न सकिन्छ।

१. सपनाको बीउ र दूरदृष्टि

सन् १७४३ मा २० वर्षको कलिलो उमेरमा पृथ्वीनारायण शाहले गोरखाको राजगद्दी सम्हालेका थिए। गोरखा आर्थिक र सैन्य हिसाबले त्यतिबेला निकै कमजोर थियो। तर, उनीसँग एउटा प्रष्ट 'भिजन' थियो। उनले बुझेका थिए कि साना र टुक्रिएका राज्यहरू बाहिरी शक्तिको सजिलै सिकार बन्न सक्छन्।

उनको अभियान केवल जमिन जित्ने र राज्य विस्तार गर्ने महत्त्वाकांक्षा मात्र थिएन, यो दक्षिणबाट बढ्दै गरेको औपनिवेशिक आँधीबाट बच्ने एउटा 'सर्भाइभल स्ट्राटेजी' (Survival Strategy) पनि थियो।

२. तरबार मात्र होइन, कूटनीति पनि

पृथ्वीनारायण शाहको सफलताको सबैभन्दा ठूलो कारण उनको सैन्य शक्ति मात्र थिएन, उनको कुटनीतिक चातुर्य र धैर्यता थियो।

• आर्थिक नाकाबन्दी: काठमाडौं उपत्यका (नेपाल मण्डल) जित्न उनले सीधै आक्रमण गरेनन्। उनले पहिले उपत्यका वरपरका रणनीतिक बिन्दुहरू (जस्तै नुवाकोट र मकवानपुर) नियन्त्रणमा लिए र उपत्यकाको व्यापारिक मार्ग बन्द गरिदिए। यो आजको आधुनिक युद्धकलामा प्रयोग हुने 'इकोनोमिक ब्लकेड' को उत्कृष्ट उदाहरण हो।

• गठबन्धन र सन्धि: उनले कुन राज्यसँग लड्ने र कुनसँग सन्धि गर्ने भन्ने कुरामा निकै सुझबुझ देखाए। आवश्यक पर्दा छिमेकी राज्यहरूसँग शान्ति सम्झौता गरेर आफ्नो ध्यान मुख्य लक्ष्यमा केन्द्रित गरे।

३. विविधताको सम्मान र 'दिव्य उपदेश'

एकीकरणको अर्को रोचक पक्ष भनेको सांस्कृतिक समायोजन हो। जब उनले काठमाडौं (कान्तिपुर) विजय गरे, त्यो दिन इन्द्रजात्रा चलिरहेको थियो। उनले जात्रा रोकेनन्, बरु आफैं कुमारीको दर्शन गरेर मल्ल राजाहरूको परम्परालाई निरन्तरता दिए। यसले विजित जनताको मन जित्न ठूलो भूमिका खेल्यो।

उनले आफ्नो जीवनको अन्त्यतिर दिएको 'दिव्य उपदेश' आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।

"यो राज्य दुई ढुङ्गाको तरुल जस्तो रहेछ। दक्षिणको बादशाह महाचतुर छ... जाइकटक नगर्नु, झिकिकटक गर्नु।"

यो भनाइले नेपालको भू-राजनीतिक संवेदनशीलता र असंलग्न परराष्ट्र नीतिको जग बसालेको थियो। साथै, "प्रजा मोटो भए दरबार बलियो रहन्छ" भन्ने उनको भनाइले आजको 'कल्याणकारी राज्य' (Welfare State) को अवधारणालाई प्रतिविम्बित गर्छ।

४. आजको सन्दर्भमा एकीकरणको अर्थ

इतिहास सधैं पूर्ण हुँदैन। एकीकरणको क्रममा भएका कतिपय युद्ध र घटनाहरूलाई लिएर आज विभिन्न आलोचनात्मक दृष्टिकोणहरू पनि सुन्न पाइन्छन्। इतिहासलाई विभिन्न कोणबाट विमर्श गर्नु स्वस्थ समाजको लक्षण पनि हो। तर, समग्र चित्रमा हेर्ने हो भने, पृथ्वीनारायण शाहको त्यो अभियान नभएको भए आज 'नेपाल' भन्ने स्वतन्त्र र सार्वभौम राष्ट्र विश्व मानचित्रमा हुने थियो कि थिएन भन्ने प्रश्न सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हो।

आज हामी भौगोलिक रूपमा एक छौं, तर राजनीतिक र सामाजिक रूपमा अझै पनि विभिन्न 'बाइसे-चौबीसे' मानसिकताबाट गुज्रिरहेका छौं। आधुनिक नेपालको अबको एकीकरण भनेको हाम्रा विविधताहरूलाई जोडेर आर्थिक र सामाजिक रूपमा बलियो राष्ट्र निर्माण गर्नु हो।