आधुनिक नेपाल: पृथ्वीनारायण शाह र एकीकरण

आज सन् २०२६ को आधुनिक युगमा बसेर फर्केर हेर्दा, नेपाल एउटा स्वतन्त्र र सार्वभौम राष्ट्रका रूपमा विश्व मानचित्रमा अटल छ। तर, १८ औँ शताब्दीको मध्यतिरको अवस्था यस्तो थिएन। त्यसबेला आजको नेपाल ५० भन्दा बढी साना राज्यहरूमा विभाजित थियो।

दक्षिणमा ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीले भारतका शक्तिशाली राज्यहरूलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिइरहेको बेला, एउटा सानो पहाडी राज्य 'गोरखा' बाट सुरु भएको अभियानले नै आजको नेपालको जग बसालेको हो। यस लेखमा पृथ्वीनारायण शाहको नेतृत्वमा भएको नेपाल एकीकरणको ऐतिहासिक र रणनीतिक पक्षलाई संक्षेपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

१. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र दूरदृष्टि

वि.सं. १७९९ (सन् १७४३) मा २० वर्षको उमेरमा पृथ्वीनारायण शाह गोरखाको राजा बनेका थिए। त्यस समयमा नेपाल मुख्य गरी तीन भागमा बाँडिएको थियो:

• पश्चिममा: बाइसे र चौबीसे राज्यहरू।

• केन्द्रमा: काठमाडौँ उपत्यकाका तीन मल्ल राज्यहरू (कान्तिपुर, पाटन, र भक्तपुर)।

• पूर्वमा: सेन र किरात राज्यहरू।

पृथ्वीनारायण शाहले बुझेका थिए कि यदि यी साना राज्यहरूलाई एक बनाइएन भने, दक्षिणबाट बढ्दै गरेको ब्रिटिस साम्राज्यले ढिलो-चाँडो सबैलाई निलिदिनेछ। त्यसैले, उनको अभियान केवल राज्य विस्तार मात्र नभई एउटा स्वतन्त्र राष्ट्रको अस्तित्व जोगाउने 'रक्षात्मक रणनीति' थियो।

२. सैन्य र आर्थिक रणनीति

पृथ्वीनारायण शाहको सफलतामा युद्ध कौशल मात्र होइन, कूटनीति र आर्थिक योजनाको ठुलो हात थियो।

• नुवाकोट विजय (१७४४): यो उनको पहिलो ठुलो सफलता थियो। नुवाकोट जितेपछि काठमाडौँ उपत्यका र तिब्बतबीचको व्यापारिक मार्ग गोरखाको नियन्त्रणमा आयो।

• आर्थिक नाकाबन्दी: उनले उपत्यकाका राज्यहरूलाई गलाउन सैन्य आक्रमण मात्र गरेनन्। उनले उपत्यका छिर्ने सबै नाकाहरू बन्द गरेर 'आर्थिक नाकाबन्दी' को रणनीति अपनाए।

• विदेशी हस्तक्षेपको प्रतिरोध: वि.सं. १८२४ मा ब्रिटिस कप्तान किनलोकको नेतृत्वमा आएको फौजलाई सिन्धुलीगढीमा परास्त गरेर उनले नेपाललाई विदेशी उपनिवेश हुनबाट जोगाए।

३. सांस्कृतिक समन्वय र जनताको विश्वास

एकीकरणको क्रममा उनले विजित राज्यका संस्कृति र परम्परालाई सम्मान गर्ने नीति लिए। वि.सं. १८२५ (सन् १७६८) मा इन्द्रजात्राको दिन काठमाडौँ विजय गरेपछि उनले यहाँका प्रचलित जात्रा र धर्मलाई निरन्तरता दिए। यसले गर्दा जनतामा नयाँ शासनप्रति स्वीकार्यता बढ्यो।

उनले 'प्रजा मोटो भए दरबार बलियो रहन्छ' भन्ने मान्यता राख्थे, जसको अर्थ जनता आर्थिक रूपमा सबल भए मात्र राज्य बलियो हुन्छ भन्ने हो। यो आजको 'कल्याणकारी राज्य' को प्रारम्भिक अवधारणा हो।

४. दिव्य उपदेश: भू-राजनीतिको मार्गचित्र

पृथ्वीनारायण शाहले आफ्नो जीवनको अन्तिम समयमा दिएको 'दिव्य उपदेश' नेपालको परराष्ट्र नीतिको मुख्य आधार मानिन्छ।

"यो राज्य दुई ढुङ्गाबीचको तरुल जस्तो रहेछ। दक्षिणको बादशाह महाचतुर छ... जाइकटक नगर्नु, झिकिकटक गर्नु।"

उनको यो भनाइले नेपालको जटिल भू-राजनीतिक अवस्थालाई चित्रण गर्छ। उत्तर र दक्षिणका दुई ठुला शक्तिसँग सन्तुलित सम्बन्ध राख्नुपर्ने उनको यो सल्लाह आजको २१ औँ शताब्दीमा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।

५. निष्कर्ष: इतिहासको मूल्याङ्कन

इतिहासका विभिन्न पक्षमा आलोचना र विमर्श हुनु स्वाभाविक हो। तर, ऐतिहासिक तथ्य यो हो कि पृथ्वीनारायण शाहको नेतृत्वमा सुरु भएको त्यो अभियान नभएको भए आजको 'नेपाल' र 'नेपाली' पहिचान सम्भव हुने थिएन।

आजको समयमा एकीकरणको अर्थ भूगोल जोड्नु मात्र होइन। हाम्रा बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक विविधतालाई आत्मसात् गर्दै साझा समृद्धिको दिशामा अघि बढ्नु नै वास्तविक एकीकरण हो।